Efekt placebo jest jednym z najdziwniejszych i najmniej poznanych zjawisk występujących w fizjologii i psychologii człowieka. To, co jest powszechnie znane to to, że zasadniczo możemy wyleczyć się z chorób dzięki samej wierze, że jesteśmy z nich wyleczeni. Innymi słowy oszukujemy się, co prowadzi do naszego powrotu do zdrowia. Zjawisko to udowadnia, że mózg jest niezwykle potężną bronią na drodze do optymalnego zdrowia.

Siła umysłu i relaksacja

Artykułem na temat tego fascynującego zjawiska rozpoczynamy funkcjonowanie działu, który z „Medytacji i relaksację” przekształca się w „Siłę umysłu i relaksację”. Tak naprawdę pozytywne nastawienie oraz nasz umysł mają potężną siłę uzdrawiającą. Tylko od nas zależy czy i jak ją wykorzystamy. Koncentracja wyłącznie na medytacji ograniczała nas w kwestii publikacji dotyczących możliwości naszego mózgu. Od teraz postaram się z Wami częściej dzielić informacjami wyniesionymi ze studiów Psychologii na Uniwersytecie Warszawski, a także nabytych podczas samodzielnej edukacji.

 

Czym tak naprawdę jest placebo?

W ujęciu medycznym, placebo to substancja, tabletka lub zastosowana terapia, która wydaje się być interwencją medyczną, ale tak naprawdę nią nie jest. Placebo jest szczególnie ważne w badaniach klinicznych, podczas których często podaje się je uczestnikom z grupy kontrolnej, aby porównać skuteczność substancji czynnej, będącej głównym celem badania.

Ponieważ placebo nie jest tak naprawdę aktywnym leczeniem, nie powinno mieć znaczącego wpływu na zmiany chorobowe osoby badanej. Naukowcy porównują wyniki otrzymane po zażyciu placebo do wyników otrzymanych od prawdziwego (potencjalnie) leku. Pomaga to w określeniu, czy substancja czynna zawarta w nowym leku faktycznie jest skuteczna.

Termin „placebo” stał się popularny w odniesieniu do czegoś, co jest nazywane „efektem placebo”. Występuje on wtedy, gdy obserwuje się poprawę zdrowia u osoby, która nie otrzymuje substancji czynnej. Szacuje się, że około 30% populacji doświadcza efektu placebo.

 

Jak psychologia wyjaśnia efekt placebo?

Efekt placebo stanowi fascynujące między umysłem a ciałem, które wciąż nie jest do końca zrozumiałe. Poniżej znajdziesz potencjalne wyjaśnienia tego zjawiska z perspektywy psychologii.

Warunkowanie klasyczne

Warunkowanie klasyczne to rodzaj uczenia się tak. Dzieje się tak, gdy kojarzysz rzecz z określoną reakcją. Na przykład, jeśli zachorujesz po zjedzeniu określonego pokarmu, możesz go skojarzyć z chorobą i automatycznie unikać w przyszłości.

Ponieważ skojarzenia wyuczone przez warunkowanie klasyczne mogą wpływać na zachowanie, mogą także odgrywać rolę w działaniu efektu placebo.

Oto i dwa przykłady:

• Jeśli bierzesz konkretną pigułkę na bóle głowy, możesz ją zacząć kojarzyć z ulgą w bólu. Jeśli otrzymasz podobnie wyglądającą pigułkę placebo na ból głowy, w dalszym ciągu możesz zgłaszać zmniejszenie bólu głowy, pomimo braku substancji aktywnej.
• Możesz kojarzyć gabinet lekarski z leczeniem lub lepszym samopoczuciem. To skojarzenie może z kolei wpłynąć na to, jak myślisz o leczeniu, które otrzymujesz i poprawić jego skuteczność.

Oczekiwania

Efekt placebo może być ukorzeniony poprzez oczekiwania danej osoby. Jeśli masz jakieś wcześniejsze oczekiwania wobec danej sytuacji, mogą one wpłynąć na jej postrzeganie. Dlatego też, jeśli spodziewasz się, że zażycie tabletki poprawi Twoje samopoczucie, po jej zażyciu możesz poczuć się lepiej.

Oczekiwania dotyczące poprawy mogą występować na podstawie różnych wskazówek. Oto i kilka z nich:

• Wskazówka werbalna. Lekarz lub pielęgniarka mogą powiedzieć, że pigułka będzie skuteczna w leczeniu choroby.
• Wskazówka w postaci działania. Możesz poczuć się lepiej, gdy aktywnie zrobiłaś/eś coś, aby poprawić swój stan, na przykład poprzez przyjęcie tabletki lub zastrzyku.
• Wskazówka społeczna. Ton głosu lekarza, jego mowa ciała oraz kontakt wzrokowy mogą mieć działanie uspokajające, prowadząc to bardziej pozytywnego nastawienia do leczenia.

 

Jak fizjologia wyjaśnia efekt placebo?

Od lat prowadzone są badania naukowe mające na celu znalezienie czynnika powodującego podatność na placebo. Jest to niezwykle kluczowe odkrycie dla wszelkich koncernów farmaceutycznych, ponieważ możliwość odnalezienia przyczyny reakcji placebo ułatwiłoby dobór próby osób do badania nowych specyfików medycznych. Efekt placebo jest tym, co prowadzi do miliardowych strat koncernów farmaceutycznych – dobierając do badań osoby podatne na placebo doprowadzają do wysokiego wyniku jego skuteczności względem badanej substancji czynnej, przez co niemożliwe jest potwierdzenie jej faktycznego działania.

Póki co stwierdzono dwie substancje, które mogą mieć wpływ na większą podatność na placebo:

• Jest to ważny neuroprzekaźnik uwalniany przez dopaminergiczne neurony ośrodkowego układu nerwowego. Odpowiada za kształtowanie pogodnych nastrojów i pozytywne nastawienie.
• Enzym COMT odpowiada za usuwanie nadmiaru cząstek dopaminy z mózgu, które nie spełniają żadnej roli. Jego DNA jest okropnie długim i skomplikowanym łańcuchem składającym się z wielu części, ale stwierdzono jedno miejsce, jeden trynik w tej całej maszynerii, który wpływa na to jak działa całość. Zależnie od indywidualnej genetyki kluczowa część ma dwie wersje: zawiera walinę (val) lub metioninę (met). Większość z nas zawiera w sobie kombinację waliny i metioniny, z których pierwszy jest enzymem „leniwym” a drugi „pracowitym”. Okazuje się, że osoby z większym poziomem metioniny charakteryzują się wyższą podatnością na działanie efektu placebo (Hall i Kaptchuk 2015).

 

Przykłady działania efektu placebo

Według pewnych informacji, które usłyszałem podczas zajęć dotyczących efektu placebo na Uniwersytecie Warszawskim, czasami zdarza się, że przy badaniach klinicznych efekt placebo potrafi mieć ponad 60% skuteczności przy zaledwie 70-75% skuteczności substancji czynnej, która następnie jest wprowadzana do sprzedaży jako lekarstwo. Szukałem źródła tej informacji, ale póki co, niestety go nie znalazłem, więc powyższą informację należy potraktować jako niepotwierdzoną ciekawostkę.

Poniżej natomiast, znajdziesz kilka przykładów działania efektu placebo w prawdziwych badaniach.

Efekt placebo a migrena

W jednym z badań (Kam-Hansen i in. 2014) na grupie 66 osób sprawdzano, jak oznakowanie leków wpływa na epizodyczną migrenę.

Oto i jak zostało zorganizowane badanie:

1. Uczestnicy zostali poproszeni o przyjęcie tabletki na sześć różnych epizodów migreny. Podczas tych epizodów podano im placebo lub lek na migrenę o nazwie Maalt.
2. W trakcie badania pigułki były oznaczane na różne sposoby. Można je było oznaczyć jako placebo, Maxalt lub dowolny typ (neutralny).
3. Uczestników poproszono o ocenę natężenia bólu po 30 minutach od wystąpienia epizodu migreny, przyjęcie przypisanej im pigułki, a następnie ocenę natężenia bólu 2,5 godziny później.
4. Badacze odkryli, że oczekiwania określone przez etykietę pigułki (placebo, Maxalt lub neutralna) miały wpływ na zgłaszaną intensywność bólu.

Oto i wyniki badania:

• Zgodnie z oczekiwaniami Maxalt przyniósł większą ulgę niż placebo.
• Zaobserwowano, że pigułki placebo przynosiły większą ulgę niż niekontrolowane leczenie (podawanie typu neutralnego).
• Znakowanie tabletek miało znacznie. Zarówno przy leku Maxalt jak i placebo, ocena ulgi była porządkowana na podstawie etykiety. W obu grupach najwyżej oceniono tabletki Maxalt, następnie środek neutralny, najniżej placebo.
• Efekt był tak silny, że Maxalt oznaczony jako placebo został oceniony jako zapewniający mniej więcej taką samą ulgę, jak placebo, które zostało oznaczone jako… Maxalt.

 

Efekt placebo a zmęczenie związane z rakiem

Zmęczenie może być długotrwałym objawem u niektórych osób, które przeżyły chorobę nowotworową. W jednym z badań (Hoenemeyer i in. 2018) pod lupę wzięto efekt stosowania placebo w porównaniu z tradycyjnym leczeniem u 74 osób po przebytej chorobie nowotworowej i cierpią na chroniczne zmęczenie.

Oto i jak zostało zorganizowane badanie:

1. Przez 3 tygodnie uczestnicy albo otrzymywali pigułkę jawnie oznaczoną jako placebo, albo otrzymywali tradycyjne leczenie.
2. Po 3 tygodniach osoby przyjmujące tabletki placebo przestały je przyjmować. W międzyczasie osoby otrzymujące tradycyjne leczenie miały możliwość przyjmowania tabletek placebo przez kolejne 3 tygodnie.
3. Po zakończeniu badania naukowcy zaobserwowali, że placebo – mimo, że nie zostało oznaczone jako takie – miało wpływ na obie grupy uczestników!

A oto i wyniki:

• Po 3 tygodniach grupa placebo zgłosiła poprawę objawów w porównaniu do osób otrzymujących standardowe leczenie. Nadal zgłaszano poprawę objawów przez kolejne 3 tygodnie po zaprzestaniu leczenia!
• Osoby otrzymujące leczenie standardowe, które zdecydowały się przyjmować pigułkę placebo przez 3 tygodnie również zgłaszały poprawę objawów po tym czasie.

Powyższe wskazuje jasno, że placebo działa zarówno w sytuacjach nieświadomego stosowania, jak i wtedy, gdy uczestnik badania jest świadomy jego zażywania.

Efekt placebo a depresja

W badaniu zespoły dr Peciny z 2016 roku sprawdzano działanie efektu placebo u 35 osób z depresją. Uczestnicy nie przyjmowali w tym czasie żadnych innych leków na depresję.

Badanie zorganizowano w następujący sposób:

1. Każdy uczestnik otrzymał pigułki placebo. Jednak jedna z grup otrzymała je z oznaczeniem szybko działającego leku przeciwdepresyjnego (aktywne placebo), podczas, gdy inna z oznaczeniem placebo (nieaktywne placebo). Każda z grup przyjmowała tabletki przez tydzień.
2. Pod koniec tygodnia skaner PET mierzył aktywność mózgu. Podczas badania aktywnej grupie placebo podano zastrzyk, również placebo, jednocześnie przekazując informację, że to może poprawić jej nastrój. Grupa nieaktywna nie otrzymała zastrzyku.
3. Obie grupy zmieniły rodzaje tabletek na kolejny tydzień. Drugie badanie PET zostało wykonane pod koniec tego tygodnia.
4. Następnie wszyscy uczestnicy otrzymywali leki przeciwdepresyjne przez 10 tygodni.

Naukowcy odkryli, że niektóre osoby doświadczyły efektu placebo i ten miał wpływ na aktywność ich mózgu oraz odpowiedź na leki przeciwdepresyjne. Wyniki prezentowały się następująco:

• Zmniejszenie objawów depresji odnotowano, gdy ludzie przyjmowali aktywne placebo.
• Przyjmowanie aktywnego placebo (w tym wstrzyknięcia placebo) wiązało się z wynikiem skanowania PET, które wykazało wzrost aktywności mózgu w obszarach związanych z regulacją emocji i stresu.
• Osoby, które doświadczyły zwiększonej aktywności mózgu w tym obszarze, często wykazywały lepszą odpowiedź na leki przeciwdepresyjne zastosowane w ostatniej fazie badania.

 

Efekt placebo – podsumowanie

Powyższe zjawisko występuje wtedy, gdy obserwuje się złagodzenie objawów pomimo zastosowania nieaktywnego leczenia. Uważa się, że dzieje się tak z powodu czynników psychologicznych, takich jak oczekiwania lub warunkowanie klasyczne, ale również ze względów genetycznych – związanych z enzymem COMT.

Badania wykazały, że efekt placebo może złagodzić ból, zmęczenie lub depresje. Niemniej jednak, istnieje wiele badań sugerujących jego działanie również przy innych dolegliwościach. Koniec końców nie znamy jednak dokładnych mechanizmów w organizmie, które w 100% przyczyniają się do tego efektu. Jest to obszar zainteresowania naukowców z całego świata.

Bibliografia

The placebo effect: Amazing and real

10 Crazy Facts About the Placebo Effect

https://www.nature.com/articles/s41598-018-20993-y

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4005597/

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4758856/

https://today.mims.com/the-power-of-belief–6-startling-facts-about-the-placebo-effect