Wrzesień to okres, gdy przyroda równie hojnie jak w sierpniu obdarowuje nas produktami, które wspomogą wzmocnienie odporności. Wśród ziół, które dojrzewają we wrześnią znajdują się owoce czarnego bzu, głogu i dzikiej róży, a także korzeń lukrecji.

Owoc czarnego bzu – święta roślina

Czarny bez (Sambucus nigra) to krzew należący do rodziny przewiertniowatych, dochodzący do kilku metrów wysokości posiadający drobne, kremowobiałe kwiaty o intensywnym zapachu. Zakwita w maju. Owocem są słodkie, a zarazem mdłe fioletowoczarne jagody. Bez czarny rośnie dziko w zaroślach i na skrajach lasów, rozsiewają go ptaki. Ze względu na duże wartości lecznicze i ozdobne jest często sadzony w ogrodach. Pomimo, iż na świecie, a także w Polsce, znajdują się plantacje bzu, surowiec w przeważającej części zbiera się ze stanu naturalnego. Owoce zbiera się w pełni dojrzałe na przełomie września i października, ścinając całe baldachy, następnie suszy w piecu, uważając żeby się nie przypaliły.

Czarny bez był niewątpliwie ulubioną rośliną leczniczą w medycynie ludowej od starożytności. Germanie uważali go za świętą roślinę, której przypisywali wiele cudownych właściwości, nie wolno było jej ścinać ani palić, ponieważ mogło to sprowadzić na człowieka chorobę lub śmierć. Rzymianie oprócz właściwości leczniczych bzu, wykorzystywali jego owoc do farbowania włosów.

W owocach bzu znajdują się antocyjany (barwnik dojrzałych owoców), kwasy organiczne (jabłkowy, octowy, walerianowy, winowy, szikimowy i benzoesowy), karotenoidy, garbniki, lektyny, sole mineralne (wapń, potas, sód, żelazo), witamina C (w bardzo zróżnicowanej ilości, od 6mg/100g do nawet 132mg/100g), witamina B2 (65mg/100g), kwas foliowy  (17mg/100g), biotyna  (1,8 mg/100 g), witamina B6 (0,23-0,25mg/100g), witamina  A  (600 IU/100g). Owoce te zawierają także duże ilości flawonoidów (186mg/100g), z czego najwięcej jest kwercytyny.

Zarówno kwiaty jak i owoce czarnego bzu działają napotnie i przeciwgorączkowo, dlatego są szczególnie polecane przy przeziębieniu, a także grypie, zapaleniu gardła oraz anginie. Dzięki działaniu moczopędnemu czarny bez zalecany jest w chorobach nerek. Dodatkowo owoce mają także działanie przeczyszczające, a spożywane w postaci powideł przeciwbiegunkowe.

Czarny bez na wzmocnienie odporności

Lecznicze działanie czarnego bzu:

• wzmocnienie odporności organizmu w okresie jesienno-zimowym poprzez stymulowanie systemu immunologicznego do zwiększania produkcji limfocytów, a także dzięki wysokiej zawartości witamin i soli mineralnych;
• działanie przeciwutleniające i spowalniające procesy starzenia;
• w chorobach zakaźnych oraz alergicznych wykazuje działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, napotne i rozkurczowe;
• działanie łagodzące na krtań i gardło;
• działanie odtruwające dzięki dużej zawartości witamin i antocyjanów;
• działanie przeciwwirusowe (powiązane ze zdolnością blokowania hemaglutyniny) i przeciwbakteryjne (najprawdopodobniej dzięki obecności garbników i triterpenów);
• korzystne działanie w stanach zapalnych żołądka i jelit;
• działanie moczopędne i przeciwbiegunkowe;
• stymulowanie produkcji mleka w trakcie laktacji;
• działanie przeciwbólowe przy nerwobólach, co prawda słabsze od powszechnie znanych środków przeciwbólowych, ale nie wywołujące lekozależności;
• obniżenie ciśnienia krwi (głównie sok);
• pozytywne działanie wspomagające leczenie osteoporozy cukrzycowej;
• działanie przeciwmiażdżycowe;
• korzystne działanie w chorobie zwyrodnieniowej stawów;
• zmniejszenie zakwaszenia organizmu.

Ważne: Dostępnych jest wiele informacji na temat szkodliwości czarnego bzu, a głównie owoców spożywanych na surowo. Wynika to z zawartości sambucyny, głównie sambunigryny – glikozydu cyjanogennego, silnie trującego związku, którego obecność stwierdzono we wszystkich częściach morfologicznych rośliny, a w największej ilości w niedojrzałych owocach oraz w świeżych kwiatach. Spożycie owoców na surowo może wywołać zatrucie, objawiające się osłabieniem organizmu oraz dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego (biegunki, wymioty, mdłości i bóle brzucha) Na podstawie wyników uzyskanych w badaniach toksykologicznych uznano, że spożycie kwiatów i owoców bzu czarnego po obróbce termicznej (gotowanie, suszenie) jest bezpieczne i nie powoduje żadnych efektów ubocznych.

Z owoców czarnego bzu warto przygotować konfitury, do których można dodać inne owoce, np.: maliny lub czarne jagody. Przygotowuje się także powidła, soki, syropy, kompoty i  galaretki. Popularne są napary z owoców, za to przy migrenach pomocny jest odwar.

Owoc głogu- zbawienie dla układu krwionośnego

Głóg to krzew osiągający kilka metrów wysokości, posiada cierniste gałęzie, białe kwiaty i czerwone owoce. Z racji swojego leczniczego działania w chorobach serca głóg bywał nazwany „walerianą sercową”. Rośnie głównie na brzegach lasów i w zaroślach.  Jest także uprawiany w ogrodach, jako roślina ozdobna, najczęściej w formie żywopłotów. Występuje w Azji Zachodniej, Ameryce Północnej oraz Europie. W Polsce najczęściej spotyka się głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna), głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata) i głóg pośredni (Crataegus media).

Zbiór owoców przeprowadza się gdy są w pełni dojrzałe, zwykle na przełomie września i października. Po zebraniu należy oddzielić owoce niedojrzałe i zepsute. Owoce można suszyć na powietrzu, dosuszając następnie w temperaturze około 50ᵒC. Owoc właściwy, czyli pestkę, pozyskuje się przepoławiając wierzchnią, mięsistą warstwę owocu pozornego, który przybiera ciemnoczerwoną barwę.

W czasach starożytnych stosowano głóg jako lek przeciw podagrze, lecz już od XVII wieku poznano jego lecznicze działanie w zaburzeniach układu krążenia. Najważniejszym składnikiem tej rośliny są proantocyjanidyny. Do grupy tych związków należy m.in. rutyna, hyperozyd, witeksyna i ramnozyd. Oprócz tego głóg zawiera duże ilości antocyjanów, kwasów trójterpenowych (urosolowy, oleinowy, głogowy), puryn, amin i garbników. Dzięki nim głóg ma działanie rozkurczające, moczopędne, nasercowe oraz uspokajające. Jest to jeden z cenniejszych roślinnych leków stosowanych w chorobach serca, miażdżycy i nadciśnieniu oraz nadmiernej pobudliwości nerwowej i bezsenności.

Dodatkowo głóg zawiera duże ilości witaminy C (160-180mg/100g),  prowitaminy A i tokoferoli. W owocach znajduje się także wiele składników mineralnych takich jak wapń, fosfor, potas, magnez i sód.

Głóg na wzmocnienie odporności

Lecznicze działanie głogu:

• wzmacnianie odporności poprzez działanie immunostymulujące, a także przeciwzapalne, zapobieganie syntezie i uwalnianiu promotorów zapalnych, takich jak histamina. Ponadto dowiedziono, że sitosterol wyizolowany z głogu wpływa na wzrost liczby leukocytów oraz zwiększenie aktywności fagocytarnej makrofagów;
• wspomaganie działania układu krążenia – obniża ciśnienie, działa rozkurczowo;
• działanie przeciwmiażdżycowe – wykazano, iż podaż ekstraktów z owoców głogu przyczyniła się do obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL oraz triglicerydów, jednocześnie obserwując wzrost poziomu cholesterolu HDL, efekt ten może wynikać ze zmniejszania wchłaniania cholesterolu;
• działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit, dróg moczowych i macicy;
• korzystne działanie w przypadku dusznicy bolesnej i astmy;
• wspomaganie stabilizacji wiązań kolagenu dzięki dużej zawartości flawonoidów;
• działanie przeciwdrobnoustrojowe – m. in. na bakterie Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Lysteria monocytogenes oraz grzyby Aspergillus flavus czy Fusarium solani;
• działanie przeciwulteniające – dzięki zawartości katechin, flawonoli, kwasów fenolowych, procyjanidynów i antocyjanów, przy czym w tym wypadku aktywność przeciwutleniająca wyciągów alkoholowych jest około dwukrotnie wyższa niż wyciągów wodnych.

Napar z głogu jest szczególnie polecany przy dolegliwościach reumatycznych, a nalewka obniża poziom cholesterolu. Przy zapaleniach śluzówki jamy ustnej i gardła pomoże płukanka. Suszone owoce są także składnikiem herbat ziołowych. Oprócz tego z głogu można przygotować wina, dżemy, galaretki i kisiele.

Owoc dzikiej róży – skarbnica witaminy C

Dzika róża (Rosa canina) to ciernisty krzew dorastający do 3 m, występujący głównie na miedzach, przydrożach i zaroślach. Ze względu na ozdobny charakter często jest sadzona w parkach i ogrodach, główne w formie żywopłotu. Krzew kwitnie w czerwcu. Kwiaty są różowe lub białe o przyjemnym zapachu. Czerwone owoce pokryte włoskami dojrzewają na przełomie września i października. Zbiera się je przed przymrozkami, ponieważ przy suszeniu rozmarzających owoców znacznie spada ilość witaminy C (nawet do 40%). Nie zaleca się także zbioru owoców przejrzałych. Owoce suszy się możliwie szybko i w podwyższonej temperaturze (do 50ᵒC).  Wysuszone owoce należy umieścić w słoiku, w ciemnym i suchym miejscu.

Potocznie to co nazywamy owocem dzikiej róży w rzeczywistości jest pseudoowocem (owocem rzekomym, pozornym). Pod twardą i mięsistą otoczką znajdują się orzeszki- owoce właściwe, które są najbardziej pożądaną częścią rośliny, gdyż mają najwięcej właściwości prozdrowotnych.

Dzika róża występuje w Europie, Azji Mniejszej i Północnej Afryce. Jej wartości prozdrowotne i walory użytkowe były znane już w starożytności. Szczególne uznanie znalazła u Greków, którzy sporządzali z niej wodę różaną wykorzystywaną podczas kąpieli.

Owoce są bogatym źródłem witaminy C (840-3500mg/100g), karotenoidów, flawonoidów, garbników oraz witamin B1, B2, PP i K. Wśród makroelementów możemy wymienić potas, fosfor, magnez, wapń, a wśród mikroelementów żelazo, mangan, cynk oraz miedź. Witamina C z owoców dzikiej róży jest znacznie bardziej wartościowa i łatwiej przyswajalna niż ta otrzymywana syntetycznie. Dzika róża działa moczopędnie, żółciopędnie oraz ogólnie wzmacniająco. Polecana jest także przy bezsenności i nerwowości.

Dzika róża na wzmocnienie odporności

Lecznicze działanie dzikiej róży:

• wzmacnianie odporności organizmu poprzez działanie immunostymulujące;
• zapobieganie przeziębieniom, a także skrócenie czasu trwania choroby;
• stosowana w stanach ogólnego osłabienia, zmęczenia, rekonwalescencji ( w szczególności dla osób chorych na nowotwory);
• pomocna w bezsenności, stanach pobudzenia nerwowego, podatności na stres – łagodnie uspokaja;
• zalecana dla kobiet w ciąży, matek karmiących oraz przy ciężkiej pracy fizycznej i umysłowej (przy większym zapotrzebowaniu na witaminę C);
• wykazywanie łagodnego działania przeczyszczającego i moczopędnego;
• stosowana jest przy biegunce, nieżytach przewodu pokarmowego, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy;
• wspomaganie funkcji odtruwania wątroby;
• poprawianie pracy serca i łagodne obniżanie ciśnienia krwi;
• działanie antyoksydacyjne – dzięki polifenolom (flawonoidy, proantocyjanidyny), duża zawartość polifenoli działa także przeciwzapalnie, przeciwgrzybiczo, przeciwwirusowo oraz przeciwbakteryjnie;
• zmniejszanie bólu stawów – dzięki obecności galaktolipidu (GOPO), czyli aktywnej substancji zawartej w pseudoowocu, łagodzącej stany zapalne w chrząstkach;
• pozytywne działanie na proces kolagenogenezy- dzięki dużej zawartości witaminy C.

Z suszonych owoców można przygotować napar, który dobrze będzie smakować z sokiem malinowym, a także odwar lub nalewkę mającą działanie wzmacniające. Dodatkowo z owoców dzikiej róży można robić wina, likiery, dżemy, powidła marmolady, a także soki.

Korzeń lukrecji – słodkie wzmacnianie odporności

Lukrecja gładka (Glycyrrhiza glabra) jest rośliną wieloletnią, obecnie często uprawianą. Liście jej są podobne do liści akacji, owocem jest strąk, a niebieskofioletowe kwiaty zebrane są w długie grona. Charakterystyczny jest gruby i rozgałęziony korzeń, od którego rozchodzą się rozłogi, czyli podziemne łodygi, z których wyrastają nowe rośliny. Korzeń ma barwę żółtą i przysłowiowy słodki smak („słodki jak lukrecja”). Oprócz walorów prozdrowotnych, lukrecja często stanowi barwną ozdobę ogrodów.

Korzeń lukrecji znany był już w Chinach przed tysiącami lat. Do Europy środkowo-zachodniej lukrecja została sprowadzona przez benedyktynów, którzy uprawiali ją w ogrodach przyklasztornych od XV wieku.

Korzeń lukrecji zawiera saponozyd, flawonoidy, substancje goryczowe, żywice oraz kwasy organiczne. Działa wykrztuśnie, rozkurczająco i przeciwzapalnie.

Lukrecja na wzmocnienie odporności

Lecznicze działanie lukrecji:

• wzmacnianie odporności dzięki działaniu immunostymulującemu;
• łagodzenie kaszlu w nieżytach górnych dróg oddechowych i astmie;
• wspomaganie w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy (działanie przeciwbakteryjne na drobnoustroje z rodziny Helicobacter pyroli) oraz stanach zapalnych przewodu pokarmowego, łagodzi bóle skurczowe żołądka;
• łagodzenie bólu stawów;
• działanie przeciwzapalne;
• działanie przeciwpróchnicze – dzięki hamowaniu wzrostu bakterii Streptococcus mutans.

Lukrecję można przyjmować w formie naparu lub odwaru, z dodatkiem ziół takich jak anyż i kruszyna. Napary posiadają działanie odkażające. Lukrecję można także przeżuwać co działa odkażająco na jamę ustną i zapobiega próchnicy. Starty korzeń można także dodawać bezpośrednio do herbaty. Ważne:  nie należy podawać lukrecji dzieciom poniżej 4. roku życia, osobom z problemami z wątrobą i woreczkiem żółciowym, a także kobietom w ciąży i karmiącym.

W tabeli zamieszczamy podsumowanie pozytywnego działania wrześniowych ziół:

Zobacz też:

• Wczesnojesienne zioła na wzmocnienie odporności cz. 1
• Przeciw koronawirusowi cz. 7. Czarny bez.

Bibliografia:

• Bulik M.; Zioła na odporność- 9 najskuteczniejszych…; mojebieszczady.com.
• Cieślowska B., Cieślowska P.; Superfoods czyli żywność o wysokiej wartości odżywczej; Wydawnictwo SBM, Warszawa, 2016.
• Giermaziak W., Fryzowska-Chrobot I.; Właściwości lecznicze bzu czarnego (Sambucus nigra L.); Forum Bibliotek Medycznych, 10, 1 (19), 2017.
• Król D.; Głóg (Crataegus monogyna (L.), Crataegus oxyacantha (L.)) – cenną rośliną leczniczą; Postępy Fitoterapii, 2, 2011.
• Kulczyński B., Gramza-Michałowska A.; Potencjał prozdrowotny owoców i kwiatów głogu; Problemy Higieny i Epidemiologii, 99(3), 2018.
• Kuźnicka B., Dziak M.; Zioła i ich stosowanie; Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich; Warszawa, 1987.
• Waszkiewicz-Robak B., Bille E.; Właściwości prozdrowotne czarnego bzu, Problemy Higieny i Epidemiologii, 97(1), 2016.
• https://www.medme.pl/artykuly/-zrodla-naturalnej-witaminy-c-w-czym-jest-jej-najwiecej,67228.html
• https://rozanski.li/2439/dzialanie-farmakologiczne-korzenia-lukrecji-radix-glycyrrhizae-radix-liquiritiae/
• https://rozanski.li/1440/lukrecja-glycyrrhiza-liquiritiae-glycyrrhizae-radix-sholzwurzel-w-farmakopei-i-fitoterapii/

 

Tagi: czarny bezność, dzika róża, głóg, lukrecja, odporność, wzmocnienie odporności